Ngày mai 12/8: Một phần thế giới sẽ chìm vào bóng tối giữa ban ngày, đây là tất cả những gì chúng ta cần biết
Mặt trời sẽ hoàn toàn bị mặt trăng “nuốt chửng” giữa ban ngày, khiến ánh sáng ban ngày mờ dần thành hoàng hôn trong thời gian ngắn.
Ngày 12/8/2026, nhật thực toàn phần sẽ xảy ra khi bóng của mặt trăng lướt nhanh qua Trái Đất. Dải nhật thực toàn phần hẹp sẽ đi qua Greenland, Iceland, miền bắc Tây Ban Nha và một phần nhỏ của Bồ Đào Nha. Trong khi đó, tại khu vực rộng lớn hơn gồm một số phần của Canada và miền bắc nước Mỹ, người dân có thể quan sát nhật thực một phần.
Dưới đây là những khu vực có thể theo dõi hiện tượng, lý do nhật thực toàn phần đặc biệt và những lưu ý để quan sát an toàn.
Vì sao xảy ra nhật thực toàn phần?
Nhật thực xảy ra khi mặt trăng di chuyển vào giữa Trái Đất và mặt trời, tạo bóng lên hành tinh. Nhật thực toàn phần, khi mặt trăng che khuất hoàn toàn mặt trời, xảy ra nhờ một sự trùng hợp đặc biệt: mặt trời rộng hơn mặt trăng khoảng 400 lần nhưng cũng ở xa Trái Đất hơn khoảng 400 lần.
“Đây là lý do tại sao mặt trăng đôi khi có thể chặn tầm nhìn của chúng ta về mặt trời và làm điều đó theo cách vừa đủ để che khuất mặt trời,” Jack Welch, hướng dẫn viên tại Đài thiên văn Robert Ferguson ở hạt Sonoma, California, cho biết.
Vậy tại sao hiện tượng này không xảy ra mỗi tháng? Quỹ đạo mặt trăng nghiêng khoảng 5 độ so với đường đi của Trái Đất quanh mặt trời. Vì vậy, ba thiên thể không phải lúc nào cũng nằm trên cùng một đường thẳng. Trong phần lớn các kỳ trăng non, bóng mặt trăng đi phía trên hoặc phía dưới Trái Đất. Nếu bóng chỉ sượt qua Trái Đất, người quan sát sẽ thấy nhật thực một phần.
Bên cạnh đó, quỹ đạo mặt trăng có hình elip nhẹ nên khoảng cách từ mặt trăng đến Trái Đất thay đổi. Khi mặt trăng ở xa hơn, nó có thể trông quá nhỏ để che kín mặt trời dù cả ba thiên thể thẳng hàng. Khi đó xảy ra nhật thực hình khuyên, với một “vòng lửa” sáng vẫn hiện ra xung quanh mặt trăng.
Nhật thực tháng 8/2026 có thể nhìn thấy ở đâu?
Nhật thực ngày 12/8 sẽ đi qua những khu vực hẻo lánh của Bắc Cực trước khi lần lượt đi qua Greenland, Iceland, miền bắc nước Nga, Đại Tây Dương, Tây Ban Nha và một phần nhỏ tây bắc Bồ Đào Nha.
Hiện tượng toàn phần bắt đầu tại địa điểm đầu tiên vào khoảng 4 giờ 58 chiều theo giờ UTC, tức 11 giờ 58 đêm cùng ngày theo giờ Việt Nam, và kết thúc tại địa điểm cuối cùng vào khoảng 6 giờ 34 chiều theo giờ UTC. Nhật thực đạt cực đại lúc 5 giờ 46 chiều theo giờ UTC, khi thời gian toàn phần kéo dài tới 2 phút 18 giây dọc theo tâm đường đi.
Vị trí của mặt trời cũng thay đổi đáng kể trên tuyến đường nhật thực.
“Iceland và Greenland sẽ thấy hiện tượng toàn phần ở trên cao hơn trên bầu trời vào cuối buổi chiều trong khi Tây Ban Nha sẽ thấy hiện tượng toàn phần ngay trước khi hoàng hôn,” Emily Watson, nhà vật lý thiên văn và giám sát đài thiên văn tại Trung tâm Không gian & Tên lửa Hoa Kỳ, cho biết.
Mặt trời ở vị trí thấp có thể khiến nhật thực tại Tây Ban Nha trở nên đặc biệt ấn tượng, nhưng đồng thời cũng tạo ra những khó khăn khi quan sát. Núi, tòa nhà, cây cối hoặc mây gần đường chân trời có thể che khuất tầm nhìn. Vì vậy, người quan sát cần có góc nhìn rõ ràng về phía tây.
Ngoài dải toàn phần, một khu vực rộng lớn hơn của Bắc Bán Cầu sẽ chứng kiến nhật thực một phần. Hiện tượng này diễn ra vào buổi sáng ở Alaska và miền bắc Canada, khoảng giữa trưa và buổi chiều tại một số khu vực miền bắc nước Mỹ và miền đông Canada, và vào buổi chiều tối ở phần lớn châu Âu và tây Phi.
Nhật thực một phần khác gì nhật thực toàn phần?
Trong nhật thực một phần, mặt trăng chỉ che khuất một phần mặt trời. Ngay cả khi 99% đĩa mặt trời bị che phủ, phần lưỡi liềm còn lại vẫn đủ sáng để bầu trời tương đối sáng, đồng thời che khuất vành nhật hoa mờ nhạt bên ngoài mặt trời.
Trong nhật thực toàn phần, ánh sáng ban ngày dần chuyển thành hoàng hôn. Mặt trăng xuất hiện như một đĩa đen bao quanh bởi quầng vành nhật hoa sáng rực. Động vật cũng có thể phản ứng trước sự thay đổi ánh sáng đột ngột. Chẳng hạn, chim có thể bất ngờ im lặng rồi cất tiếng hót như đón bình minh khi ánh sáng trở lại, bất kể thời điểm trong ngày.
“Nhật thực toàn phần mang tính chất tất cả hoặc không có gì,” Watson nói. “Trải nghiệm hiện tượng toàn phần là một sự kiện thực sự độc đáo và ngoạn mục.”
Nhật thực toàn phần có hiếm?
Xét về tần suất, nhật thực toàn phần không phải hiện tượng hiếm, khi xảy ra khoảng 18 tháng một lần. Tuy nhiên, dải toàn phần thường chỉ rộng hàng chục dặm, khiến việc có mặt đúng nơi để quan sát trở nên khó khăn.
Dải toàn phần cũng thay đổi sau mỗi lần nhật thực.
“Bởi vì dải toàn phần rất nhỏ so với kích thước của Trái Đất, khả năng nó xảy ra ở một địa điểm cố định nào đó là rất thấp,” Welch nói.
Một thành phố cụ thể có thể phải chờ hàng trăm năm, hoặc lâu hơn, mới chứng kiến nhật thực toàn phần trở lại. Trong khi đó, những người có niềm đam mê “đuổi theo bóng tối” có thể chứng kiến nhiều lần trong đời.
Nhật thực toàn phần tiếp theo sẽ diễn ra ngày 2/8/2027, đi qua một số khu vực miền nam châu Âu, Bắc Phi và Trung Đông. Hiện tượng toàn phần khi đó kéo dài tới 6 phút 23 giây, gần gấp ba lần nhật thực tháng 8/2026 và được coi là sự kiện đặc biệt của thế giới.
Nhật thực giúp các nhà khoa học nghiên cứu gì?
“Trước đây, nhật thực rất có giá trị,” Jason Steffen, giáo sư vật lý và thiên văn học tại Đại học Nevada, Las Vegas, cho biết. “Đã có các cuộc thám hiểm để đo vị trí của các vì sao trong nhật thực vào đầu những năm 1900 để kiểm tra thuyết hấp dẫn của Einstein.”
Ngày nay, các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu nhật thực toàn phần. Khi hiện tượng này xảy ra, vành nhật hoa được bộc lộ, tạo điều kiện để các nhà thiên văn học kiểm tra cấu trúc, nhiệt độ cũng như mối liên hệ của vành nhật hoa với gió mặt trời.
Lưu ý khi quan sát nhật thực
Những người có cơ hội quan sát nhật thực ngày 12/8 nên tham khảo bản đồ nhật thực, theo dõi thời tiết và giữ sự linh hoạt để di chuyển nếu mây có nguy cơ che khuất tầm nhìn. Các nhiếp ảnh gia và nhà quay phim cũng nên thực hành trước bởi thời gian diễn ra sự kiện khá ngắn.
Trong quá trình quan sát, tuyệt đối không nhìn trực tiếp vào mặt trời nếu không có thiết bị bảo vệ mắt như kính nhật thực hoặc thiết bị quan sát mặt trời cầm tay. Kính râm thông thường không đủ an toàn.
Chỉ những người đứng bên trong dải toàn phần mới có thể tháo kính nhật thực, và việc này chỉ được thực hiện trong thời điểm mặt trời bị che khuất hoàn toàn.
Dù lựa chọn cách nào, người quan sát cũng nên tận hưởng trọn vẹn khoảnh khắc đặc biệt này.
“Hãy dành thời gian để đơn giản là ngước nhìn và tận hưởng sự kiện,” Watson nói. “Hiện tượng toàn phần chỉ kéo dài trong vài phút, và ký ức về việc nhìn thấy hiện tượng toàn phần bằng chính đôi mắt của bạn là điều bạn sẽ ghi nhớ mãi mãi.”